(+) – Det er ein tragedie at grensa blir så stengt
Kan folka i Kirkenes ha tillit til russarane no? Norsk-samiske kunstnar Inger Blix Kvammen har jobba med samarbeid over grensa. No fryktar ho at jernteppet er tilbake.
Tekst og foto: Vilde Gjerde Lied
Det er fleire tusen kilometer til kuleregnet, til bombene. Likevel er krigen tett på. Ingen andre stader i Noreg er ein nærare Russland. Ingen andre stader i Noreg merker folk krigen slik ein gjer akkurat her.
På dagen, eitt år etter at Russland gjekk til angrep på Ukraina, er fleire hundre menneske samla i Kirkenes sentrum. Dei står der med faklar og ukrainske flagg. Dei marsjerer i sirkel, på plassen mellom det russiske konsulatet og rådhuset i Sør-Varanger.
I år er det 30 år sidan det norsk-russiske samarbeidet tok til. I etterkant av den kalde krigen har folk i Barentsområdet jobba med å bygge opp tillit til kvarandre. Dei har bygd relasjonar til folk på andre sida av grensa, fått venner, forretningskontaktar, funne kjærleiken, skapt familiar.
Fredsmarkeringa markerer starten av festivalen Barents Spektakel. Med kunst, teater, musikk og utstillingar har dei som mål å skape møteplassar og bruer over grensa. Slik har det vore i nesten 20 år. Men mykje har endra seg det siste året. Verda er ikkje lenger det same.
Tema for festivalen i år var tillit. Tillit til venner, naboar, politikarar, til styresmaktene. Men korleis kan ein ha tillit til ein nabo som går til krig mot eit anna naboland?
Usynleg mur
Norsk-samiske kunstnar Inger Blix Kvammen har brukt store delar av livet på å viske ut grensa mellom oss og dei. I 1996 var ho med på å starte Pikene på Broen, eit kuratorkollektiv som ville skape bruer på tvers av grensene. Det er dei som seinare starta kulturfestivalen Barents Spetakkel, for å skape ein møteplass for folk i Barentsregionen.
I år har ho marsjert saman med russarar og ukrainarar, med folk frå alle nasjonane i Barentsregionen. Men det er ikkje enkelt. Berre her i dette lille samfunnet er det både folk som er pro-Putin og dei som fordømmer krigen. Og det er dei som er heilt stille.
Då Russland gjekk til angrep på Ukraina for eit år sidan, var det eit sjokk for mange i grensesamfunnet.
– Eg føler ikkje at den enkelte russar har svike oss, men på styresmaktnivå er det eit stort og utilgjeveleg svik, seier Blix Kvammen.
Samtidig understreker ho at det folk i Finnmark opplever, ikkje kan samanliknast med det som skjer i Ukraina, der folk lever med bomber og krig kvar dag. Men konsekvensane av krigen kan ein merke også i Kirkenes.
– Det er klart det er ei sorg rundt det at alt er så forandra.
Etter at krigen starta, har store delar av samarbeid mellom Noreg og Russland blitt lagt på is. Samarbeid mellom sjukehus, vennskapsbyar, og politiske institusjonar og forskarar er fryst. Ein reiser ikkje lenger til Russland for å kjøpe bensin eller mat. Eller på ettermiddagspils til byen Nikel. Det meste av relasjonane er bygd på menneskelege kontakter her i nord. No er mykje blitt borte. Jernteppet er på veg tilbake.
Kunstnar Blix Kvammen ønsker seg ikkje tilbake til tida før perestrojka. For ho veit kva det går i. Store delar av av livet har ho budd her, på ytterkanten av jernteppe.
– Eg veit at det blir ein normalitet. Eg har levd slik i store delar av livet utan å reflektere så mykje over det. Det var berre slik det var. Men eg trur det blir annleis no som vi har opplevd at det kan vere ei open grense. Det vil følest trist.
Nye tider
Pikene på Broen blei skapt som ei motvekt til pessimismen som vaks fram på 90-talet, då gruvedrifta i Kirkenes blei lagt ned, og mange mista jobbane sine. Plutseleg fekk dei Russland som nabo, i staden for Sovjetunionen.
– Det var eit muligheitsrom, alt det som opna seg mot aust, seier Blix Kvammen.
– Denne grensa har vore så mange ting. Den lange isolasjonen skapte ei forskjellsgrense på kunnskap og dei kulturelle filtera vi har sett verda gjennom. Men det har også vore ei fattigdomsgrense, ei schengengrense, det er her dei russiske barskogane ender, og det har vore ei religiøs grense mellom det ortodokse og det protestantiske, seier ho.
Mykje har skjedd på 30 år med samarbeid. Ulikskapane har blitt viska ut. Folket i Kirkenes har skjønt at russarane på mange måtar er akkurat som dei. Samfunnet har blitt rikare. No fryktar Blix Kvammen at Kirkenes blir eit mindre mangfoldig og interessant samfunn å bu i.
– Personleg synest eg det er ein tragedie at grensa blir så stengt. Det handlar også om kunstnarskapet. Det å reise til Russland, med grenser og historie og kultur, har vore veldig viktig for både meg og andre kunstnarar.
Erfaringar frå grensene
Til festivalen har folk kome frå heile Barents for å stille tilliten på prøve. Men for nokre av deltakarane er ikkje tillit mogleg akkurat no. Oleksandra Hrybenko er ukrainsk journalist, og for tida i Oslo for å ta ei doktorgrad på OsloMet.
Ho vil helst snakke om krigen og det som skjer i heimlandet, det som har skjedd i fleire tiår. Medan folk i nord har jobba for ei opnare og friare grense, har ukrainarane kjempa for å få ei grense. Ho seier at Russland aldri anerkjente grensa etter frigjeringa av Ukraina i 1991.
– Noreg har ei heilt anna historie enn oss. Medan dokker blei frigjorte av Russland, blei vi kolonialiserte. Vi har blitt truga og har måtte kjempe for identiteten vår, seier den ukrainske journalisten.
Hrybenko kjem sjølv frå grensebyen Dontesk, aust i Ukraina. Allereie i 2014 blei heimbyen hennar okkupert av russiske styrkar. Ho synest det er interessert i å sjå kva folk i Kirkenes tenker om å bu nær Russland. Ho er glad for at folk har greidd å halde på mykje av samarbeidet. Men ho veit også kor fort det kan snu.
– Vi var heller ikkje fiendar før 2014. Folk kryssa grensa, hadde slektningar og venner, og jobba i Russland. Men så angreip Russland oss. Først i det skjulte, så opent.
Hrybenko seier ho hadde vore villig til å snakke med russarane om dei hadde vist meir mot og heva stemma si. Ho tenker særleg på dei som har flytta frå Russland.
– Vi skuldar ikkje på det russiske folket for krigsforbrytelsane som skjer i Ukraina. Vi skuldar på dei for å vere stille i så mange år, sidan 2014, og før det, sier ho.
Nå reiser håret på kroppen seg når ho ser russiske symbol.
Hrybenko er ikkje interessert i å snakke om bruer, ho kan ikkje tenke på å ha tillit til russarar no. Ikkje når folket hennar blir drept så brutalt. Ikkje når det ikkje blir anerkjent at ho finst, som ukrainar.
Frie stemmer
For Inger Blix Kvammen har også relasjonene til det russiske blitt vanskelege. Sjølv om det berre er ein femten minutt tur med bil til grensa, har ho ikkje vore der sidan invasjonen. Ho vil ikkje.
– Det byr meg i mot. Eg føler eit sinne, sier ho, men legg til at ho skjønar dette er meir komplisert for dei som har familie på andre sida av grensa.
– Eg meiner at vi heller ikkje skal samarbeide med kunst- og kulturinstituasjonar som er statleg finansierte. Samtidig synest eg at det er veldig viktig at vi held kontakt med frie stemmer på russisk side. Både kunstnarar og journalistar. Det er viktig at dei stemmene kan bli høyrde. Det er trass alt dei som kan vere med å bygge betre forhold på andre sida når krigen er over, seier Blix Kvammen.
Konsekvensar på andre sida av grensa
På russisk side har har dei fryste relasjonane også fått konsekvensar.
Julia Iordanova er ei av dei som har blitt i Russland. Til vanleg bur ho i Arkhangelsk, der ho har jobba som tolk og rådgjevar på Barentssekretariatet i byen.
– Det er mange av oss som har vakse opp under blomstringa av barentssamarbeidet. No ser eg at det går sport i at alt skal bli borte.
Som følgje av krigen har Barentssekretariat bestemt at dei skal legge ned alle kontora i Russland. Med det mistar Iordonova jobben, og samarbeidet ho brenn for.
– Samarbeidet viser oss russarar at det er vanleg å ha fleire synspunkt og meiningar. Det viser oss at på den norske sida av grensa bur heilt vanlege folk. Dei som er del av samarbeidet, har andre kjelder til informasjon. Dei har moglegheita til å bestemme kva dei vil lese og kor dei vil hente informasjon. Det har ikkje dei russarane som ikkje er det, seier Iordonova.
Ho kjenner på stigmaet på å vere ein av dei som blir i Russland.
– Eg veit at ukrainarar skuldar på oss for det som skjer. Men det er vanskeleg å tenke kva anna eg kunne ha gjort. Eg stemte ikkje på Putin.
Ikkje tid for å bygge bruer
På biblioteket i Kirkenes har dei framleis ei russisk avdeling, ei av dei få som finst på eit bibliotek utanfor Russland. Det bur framleis mange russarar i byen. Mange er norsk-russiske, mange er russisk-ukrainske. Det russiske nærværet er stort, om ein vil det eller ikkje.
Ingen veit betre enn folk i Kirkenes at det ikkje hjelper å late som at det ikkje finst noko på andre sida. Ikkje denne gongen.
– Vi kjem til å få sjå eit Russland som er fattigare enn nå, og med mykje større forskjellar. Det er jo eit forskjellssamfunn så det held. Og vi kjem tilbake til situasjonen der forskjellane mellom oss og dei er enorm, slik som det var tidlegare, seier ho.
Mange bruer blei brent då Russland valte å gå til krig. Ein ting er dei fleste i Kirkenes einige i. Det er ikkje tida for å bygge dei opp att no.
– Eg trur det vil ta veldig lang tid før vi får eit normalt forhold. Vi har jo ein nabo nå som har gått til krig mot sitt naboland Ukraina, sier Blix Kvammen.
– Det viktigaste nå er å stoppe Putin. Får vi ikkje stoppa han, tar det aldri slutt.